Hiện nay, nhân sâm đã được nuôi trồng rộng rãi nên không còn quá hiếm như trước đây. Tuy nhiên, việc sử dụng loại dược liệu này có phù hợp với tất cả mọi người, đặc biệt là người lớn tuổi, vẫn là vấn đề được nhiều người quan tâm. Vậy người cao tuổi dùng nhân sâm có mang lại lợi ích thực sự hay không?
1. Nhân sâm có công dụng gì?
Nhân sâm nổi tiếng với khả năng bổ khí, tăng sinh lực, giảm cảm giác mệt mỏi và nâng cao sức đề kháng. Hoạt chất chính trong sâm là ginsenosides, có tác dụng hỗ trợ cải thiện trí nhớ, tăng cường chức năng não bộ, làm chậm quá trình lão hóa và hỗ trợ kiểm soát một số bệnh mạn tính như tiểu đường. Tuy nhiên, việc sử dụng cần đúng liều lượng và đúng đối tượng để hạn chế rủi ro không mong muốn.
Tác động lên hệ thần kinh trung ương
Nhân sâm có khả năng điều hòa hoạt động của vỏ não và quá trình ức chế thần kinh. Khi hai cơ chế này mất cân bằng, sâm giúp điều chỉnh để đưa về trạng thái ổn định. Thành phần saponin trong sâm nếu dùng liều thấp sẽ kích thích, tạo cảm giác hưng phấn; ngược lại, liều cao có thể gây ức chế thần kinh.
Tăng cường hoạt động trí tuệ và thể lực
Sâm giúp cải thiện hiệu suất lao động trí óc và vận động tay chân, giảm suy nhược và hỗ trợ chống lão hóa. Ở người lớn tuổi, việc sử dụng đúng cách có thể góp phần nâng cao khả năng tập trung và ghi nhớ.
Nâng cao khả năng thích nghi của cơ thể
Nhân sâm giúp cơ thể thích ứng tốt hơn với các yếu tố bất lợi, đồng thời hỗ trợ ổn định huyết áp trong một số trường hợp như tụt huyết áp do mất máu và điều hòa huyết áp ở người tăng huyết áp. Ngoài ra, sâm còn có khả năng đối kháng với ACTH và ảnh hưởng đến hoạt động của tuyến thượng thận.
Tăng cường miễn dịch
Dùng nhân sâm hợp lý có thể thúc đẩy hoạt động miễn dịch, tăng chuyển hóa tế bào, gia tăng globulin IgM và cải thiện khả năng thực bào, từ đó giúp cơ thể chống lại tác nhân gây bệnh hiệu quả hơn.
Ảnh hưởng đến nội tiết
Nhân sâm kích thích trục hạ đồi – tuyến yên – thượng thận, thúc đẩy tiết ACTH và làm tăng hoạt động sinh học nội bào thông qua CAMP. Nhờ đó, sâm có thể tác động đến hormone sinh dục ở cả nam và nữ.
Tác động lên chuyển hóa lipid và đường huyết
Các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật cho thấy chế phẩm từ nhân sâm có thể hỗ trợ hạ đường huyết, tăng chuyển hóa lipid và điều hòa cholesterol, từ đó góp phần phòng ngừa xơ vữa động mạch.
Hỗ trợ ức chế tế bào ung thư và bảo vệ cơ thể trước phóng xạ
Saponin trong nhân sâm được ghi nhận có khả năng kìm hãm hoạt động của tế bào ung thư và giảm ảnh hưởng của chất phóng xạ. Một số nghiên cứu còn cho thấy sâm có vai trò bảo vệ gan, hỗ trợ thị giác.
2. Người cao tuổi có nên dùng nhân sâm?
Người lớn tuổi có thể sử dụng nhân sâm để bồi bổ cơ thể nếu không mắc các bệnh như đái tháo đường, tăng huyết áp chưa kiểm soát, mất ngủ kéo dài… Vì ở những đối tượng này, sâm có thể làm triệu chứng trở nên nghiêm trọng hơn hoặc gây phản ứng phụ.
Không nên dùng nhân sâm trong các trường hợp:
- Rối loạn tiêu hóa như đầy bụng, tiêu chảy, đau bụng.
- Viêm dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản, hay nôn ói.
- Tăng huyết áp không ổn định do nguy cơ biến động huyết áp.
- Viêm túi mật cấp, viêm ruột cấp.
- Hệ miễn dịch suy yếu kèm biểu hiện viêm nhiễm ngoài da như mụn nhọt, ban đỏ.
3. Tác dụng phụ có thể gặp
Ngoài lợi ích, nhân sâm cũng có thể gây bồn chồn, kích thích thần kinh sau vài ngày sử dụng. Do có khả năng hạ đường huyết, dùng quá liều có thể dẫn đến tụt đường máu và giảm tập trung.
Vì sâm có tác động tương tự estrogen nên không phù hợp với trẻ em, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú. Một số báo cáo còn ghi nhận các phản ứng như tăng huyết áp, hen, xuất huyết tử cung ở phụ nữ tiền mãn kinh, đánh trống ngực. Người lần đầu dùng sâm cũng có thể khó chịu do chưa quen mùi vị đặc trưng.
4. Cách dùng nhân sâm cho người cao tuổi
Theo Đông y, nhân sâm thuộc nhóm “tứ đại danh dược” (sâm, nhung, quế, phụ), có tác dụng bổ khí, sinh tân dịch, ích huyết, an thần. Thường dùng cho người suy nhược, chán ăn, tay chân lạnh, mới ốm dậy hoặc rối loạn nhịp tim.
Cách dùng phổ biến:
- Ngậm trực tiếp: Thái lát mỏng, ngậm tan dần rồi nhai và nuốt cả bã.
- Hãm nước uống: Cho sâm lát vào ấm hoặc chén sứ, thêm nước, hấp cách thủy rồi uống; có thể hãm nhiều lần đến khi nhạt vị. Liều dùng thường 2–6g/ngày.
Một số bài thuốc thường áp dụng:
- Độc sâm thang: 40g sâm sắc với khoảng 400ml nước, đun nhỏ lửa còn một nửa, uống từng ít để hỗ trợ suy nhược do mất máu hoặc suy nhược thần kinh.
- Sâm phụ thang: Gồm nhân sâm, chế phụ tử, táo đen và sinh khương sắc lấy nước, dùng trong trường hợp tay chân lạnh, mạch yếu, ra nhiều mồ hôi.
Tóm lại, nhân sâm có nhiều tác dụng tích cực đối với sức khỏe, kể cả ở người cao tuổi. Tuy nhiên, việc sử dụng cần cân nhắc kỹ tình trạng bệnh lý và nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng để đảm bảo an toàn.
